Yanlış Ölçek, Yanlış Plan: Büyük Esnaf Neden Bu Dükkânlara Sığmıyor?

Depremin üzerinden üç yıl geçti. 2026’dayız. Yeni ticaret alanları yapıldı, dükkânlar teslim edildi. Ancak sahadan gelen ortak itiraz net: Büyük esnaf bu alanlara uyum sağlayamıyor. Bu bir “beğenmeme” meselesi değil, doğrudan planlama ve ölçek hatasıdır.
Sorunun kaynağı ilk adımda başlıyor:
Tek tip dükkân tasarımı.
Oysa deprem öncesinde şehir ekonomisini ayakta tutan işletmelerin ölçekleri farklıydı. Toptancı, imalatçı, showroom’u olan esnaf ile küçük perakendeciyi aynı metrekareye, aynı cepheye, aynı yükleme kapasitesine sıkıştırdığınızda ticari süreklilik bozulur.
Bugün yapılan dükkânların çoğunda:
Yeterli depo alanı yok,
Yükleme–boşaltma için arka servis alanı düşünülmemiş,
Tavan yükseklikleri büyük ticari hacme uygun değil,
Cephe genişliği vitrin ve teşhir için yetersiz,
Araç ve müşteri sirkülasyonu planlanmamış.
Bu eksikler mimari detay değil, ticaretin temel ihtiyaçlarıdır.
Bir diğer hata, çarşı kavramının sadece bina olarak ele alınmasıdır. Çarşı; yaya akışı, görünürlük, komşuluk ilişkisi ve süreklilik ister. Bugün birçok yeni ticaret alanı, konut projelerinin altına “eklenmiş” dükkânlardan ibaret. Bu yaklaşım, ticareti tali bir unsur hâline getiriyor.
Büyük esnafın “iç açıcı değil” demesi de tam burada anlam kazanıyor. Çünkü mesele estetikten çok işlevsellik. Ticaret yapamayan mekân, ne kadar yeni olursa olsun kısa sürede atıl kalır.
Planlama sürecinde esnaf yeterince dinlenmedi. Oysa yeniden inşa sadece mühendislik değil, ekonomik ekosistem tasarımıdır. Kim, ne satacak? Hangi ölçekte? Hangi lojistikle? Bu sorular cevaplanmadan yapılan her dükkân, potansiyel bir sorun alanıdır.
Bugün bazı büyük esnaflar ya faaliyet alanını küçültüyor ya da şehir dışına taşınıyor. Bunun sonucu nettir: İstihdam azalır, tedarik zinciri kopar, yeni ticaret alanları canlılık kazanamaz.
Üç yıl sonra artık şunu kabul etmek gerekiyor:
Sorun esnafın uyum sağlayamaması değil, planlamanın esnafa uyum sağlamamasıdır.
Eğer ticaret alanları yeniden ele alınmaz, ölçeklendirme ve işlev çeşitliliği sağlanmazsa, anahtar teslim edilen bu dükkânlar şehir ekonomisini ayağa kaldırmaz; sadece boşluk üretir.
Şehirler betonla değil, doğru planlanmış ticaretle yaşar.